Ahmed İbnu Hanbel ve Müsnedi
Bundan önceki altı sayıda "Aydınlık Yolun Öncüleri" köşemizde Kutubi Sitte diye bilinen altı meşhur hadis kayna ının müelliflerini ve onların eserlerini tanıtmaya böylece, İslami hükümlerde önemli yeri olan sünnetin temel kaynaklarını ve bu kaynakları kıyamete kadar gelecek nesillere miras bırakan de erli ilim önderlerini tanıtmaya çalıştık. Bu sayıdan itibaren de dört büyük fıkıh imamını yani dört büyük fıkhi mezhebin kurucularını tanıtmaya çalışaca ız. Normalde, tarih sıralamasına göre bu dört büyük fıkıh imamından en önce İmamı Azam Ebu Hanife'den söz etmemiz gerekirdi. Ancak şimdiye kadar temel hadis kaynaklarından söz etti imizden bu kaynaklar arasında önemli yeri olan el-Müsned'in müellifi İmam Ahmed ibnu Hanbel'den ve eserinden söz etmek suretiyle bir bakıma bu hadis kaynakları serisine devam etmek istedik. Allah izin verirse gelecek sayıda da, yine bu temel hadis kaynaklarından el-Muvatta'nın müellifi İmam Malik'ten söz etmek istiyoruz. Bilindi i üzere bu iki ilim adamı aynı zamanda dört büyük fıkıh mezhebinden Hanbeli ve Maliki mezheplerinin imamlarıdırlar. Di er iki mezhebin imamı İmamı Azam Ebu Hanife ve İmam Şafii'den de müteakip iki sayıda söz ederek "Aydınlık Yolun Öncüleri" bölümünün mezhep imamlarıyla ilgili serisini tamamlamaya çalışaca ız.
Hadis kaynakları konusunda: "Temel hadis kaynaklarının hepsi bu kadar de il" diyebilirsiniz. Do rudur. Ancak dergimiz bir ihtisas dergisi olmadı ından, di er ilim önderlerinden de söz edebilmemiz için hadis önderleriyle ilgili serimizde bu kadarla yetinmek zorundayız. Hadis sahasından özellikle bu kişileri seçmemizin sebebini ise tahmin etmişsinizdir: Onların eserlerinin Müslüman kitleler arasında daha çok bilinmesi ve tüm İslami ilimleri etkileyen temel kaynaklar arasında yer almış olması.
Bunlara işaret ettikten sonra şimdi İmam Ahmed ibnu Hanbel'in hayatı, İslam ilimlerine hizmeti ve eserleri hakkında bilgi vermeye çalışalım.
Adı, Do umu ve Yetişmesi
İmam Ahmed ibnu Hanbel'in tam adı, Ebu Abdillah Ahmed ibnu Muhammed ibni Hanbel ibni Hilal eş-Şeybani'dir. H. 164 yılının Rebi'u'l-evvel ayında Ba dat'ta dünyaya gelmiştir. Küçük yaştayken babasını kaybetti inden, yetişmesiyle annesi Safiyye bintu Meymune ilgilendi. Dedesi Hanbel ibnu Hilal, Emeviler döneminde Serahs valili i yapmıştır.
İbnu Hanbel, en önce ve daha küçük yaşlardayken Kur'an-ı Kerim'i ezberleyerek hafız oldu. Sonra bir süre Ba datlı ilim adamlarından dil ilimlerini ö rendi. Ardından hadis ilmiyle meşgul olmaya başladı. Bu arada de işik ilim dallarında muhtelif ilim adamlarından dersler aldı. Kendilerinden ders aldı ı ilim adamlarının başta gelenleri şunlardır: İmamı Azam Ebu Hanife'nin talebelerinden olan İmam Ebu Yusuf, Huşeym ibnu Beşir, Sufyan ibnu Uyeyne, Yahya ibnu Said el-Kattan, Abdurrahman ibnu Mehdi, İmam Şafii, Abdürrezzak ibnu Hemmam.
Hadise Özel İlgisi ve İlim Seyahatleri
İbnu Hanbel, sünnete ba lılı ıyla ün kazanmış, her konuda Resulullah (s.a.s.)'ı kendine örnek edinmiş biriydi. Bu yüzden Hz. Peygamber (s.a.s.)'in bütün fiillerini, sözlerini, hareketlerini ö renmeye özel özen gösteriyordu. Bunun için de ondan rivayet edilen hadisleri ö renmeye ihtiyacı vardı. Dolayısıyla ondan nakledilen hadislerin kaynaklarına ulaşabilmek, rivayetleri en sa lam kaynaklardan alarak yazabilmek için çeşitli seyahatler gerçekleştirdi. Basra, Kufe, Mekke, Medine, Dımeşk (Şam), Halep, Cezire ve Yemen bu amaçla gerçekleştirdi i seyahatlerde ziyaret etti i ilim merkezlerinin başında gelir. Yemen yolculu unu, parasının olmaması sebebiyle kervancıların develerine bakmak suretiyle gerçekleştirdi. Bu yolculu a çıkmasının amacı ise ünlü muhaddislerden Abdürrezzak ibnu Hemmam'ın nakletti i hadisleri bizzat kendisinden dinlemekti. Onun böyle bir amaç için bu derece yorucu ve uzun bir yolculu a çıkması hadise ve hadis kaynaklarına ulaşmaya verdi i önemi göstermektedir.
İbnu Hanbel'den Ders Alan Alimler
Ahmed ibnu Hanbel'in yetiştirdi i talebelerin başında kendi o lu Abdullah gelir. Abdullah aynı zamanda aşa ıda ayrıntılı olarak üzerinde duraca ımız Müsned'in ravisidir. Bir di er o lu Salih de İmam İbnu Hanbel'in yetiştirdi i talebelerinin başında gelir. Bu iki o lunun yanı sıra birçok ö renci yetiştirmiştir. Ondan ilim ö renen veya hadis nakleden ilim erbabının başta gelenleri ise şunlardır: Buhari, Müslim, Ebu Davud, Tirmizi, Nesai, Yahya ibnu Muin, Ali ibnu Medini, Ebu Zur'a er-Razi, Ebu Hatim er-Razi.
Onun verdi i hadis derslerine bazen çok kalabalık kitleler toplanırdı. Bunlardan bazıları hadis almaya gelirken büyük bir ço unlu u, onun ilim ö retmedeki, oturup kalkmadaki tavırlarını, edep ve ahlakını ö renip örnek edinmek için derslerine geliyorlardı.
Abbasi Zulmü
Abbasi döneminde Mutezile mezhebinin etkisinde kalan bazı halifeler, bu mezhebin görüşlerini benimsemeyen ilim adamlarına zulmetmişlerdir. Bu zulme u rayanlardan biri de Ahmed ibnu Hanbel'dir. Abbasi halifesi Me'mun, bütün alimleri Kur'an'ın yaratılmış (mahluk) oldu u görüşünü kabullenmeye zorladı. Bir takım ilim adamları zulümden kurtulmak için bu görüşü kabullendiklerini söyledilerse de Ahmed ibnu Hanbel bu görüşü benimsemedi ini açıkça ifade etti. Bu yüzden hapse atıldı. Bu zulüm, Me'mun'dan sonraki halife Mu'tasım zamanında da devam etti. Bu yüzden İbnu Hanbel toplam iki yıl dört ay hapiste kaldı. Bu hapis süresi içinde a ır işkencelere maruz kaldı. Ama bütün bu işkencelere ra men yine de inancına ters bir söz sarf etmeyi kabul etmedi. Mu'tasım'ın son dönemlerinde hapisten çıkarıldıysa da zulüm yine sona ermedi. Mu'tasım'dan sonra iş başına gelen halife Vasık döneminde de bir süre evinde göz hapsinde tutuldu. "Halku'l-Kur'an (Kur'an'ın Yaratılmışlı ı)" dayatması Vasık'tan sonraki halife Mütevekkil döneminde sona erdi.
Kişili i
İbnu Hanbel, takvasıyla, ibadete ve her konuda Resulullah (s.a.s.)'ın sünnetlerine uymaya düşkünlü üyle tanınan biriydi. Takvası sebebiyle, "halku'l-Kur'an" dayatmalarına son veren halife Mütevekkil'in kendisine gönderdi i hediyelere haram karışmış olabilece i endişesiyle hepsini ihtiyaç sahiplerine da ıttı. Ço u zaman fakirlik ve maddi sıkıntı içinde kalmasına ra men şüpheli şeylere hiç iltifat etmezdi. İlim tahsili sırasında ihtiyaçlı olmasına ra men kendisine yapılan yardım tekliflerini kabul etmemiştir.
İlimdeki Yeri
İbnu Hanbel, birinci derecede bir hadis alimidir. Çünkü hayatında a ırlıklı olarak hadis ilmiyle u raşmış, Resulullah (s.a.s.)'tan nakledilen rivayetleri derlemiş, ilmi sohbetlerinde hadis nakletmiş ve bu sahada el-Müsned gibi önemli bir kaynak eser ortaya koymuştur. Bu yüzden İbnu Kuteybe, İbnu Cerir et-Taberi, Tahavi, İbnu Abdilberr ve Gazali gibi bazı ilim adamları onun sadece hadis alimi oldu unu ileri sürmüşlerdir. Ancak o aynı zamanda bir fıkıh alimidir. İtikadi ve fıkhi meselelerle ilgili fetvalarıyla bir içtihad mezhebi ortaya çıkmıştır. Onun hadis ilmine verdi i a ırlık fetvalarında da kendini gösterir. Fetvalarında nasslara a ırlık verir, kıyas metoduna çok az başvururdu. Herhangi bir meseleye açıklık getirmek istedi inde, o konuda Kitap ve sünnetten açık bir hüküm bulamayınca sahabe ve tabiinin konuyla ilgili görüşlerini nakleder, kıyas ve içtihada başvurmayı en son çare olarak görür, bazen de "bilmiyorum" diyerek susmayı tercih ederdi. Farazi konularla u raşmaktan, olmamış hayali meseleler üzerinde fikir yürütmekten kaçınırdı. Bilindi i üzere sonraki dönemlerde bu şekilde farazi meseleler üzerinde durulması ilmin iyice çatallanmasına, kitapların bu tarz farazi konularla ilgili hükümlerle doldurulmasına yol açmış, bu da ilmin temel noktalarının anlaşılmasını zorlaştırmıştır.
Eserleri
İbnu Hanbel'in bizzat kendisinin yazdı ı veya yazdırdı ı tek eser aşa ıda üzerinde duraca ımız el-Müsned'dir. Bunun dışında ona nispet edilen eserlerin hiçbirini bizzat kendisi yazmamış ve yazdırmamıştır. Hatta kendi söz ve fetvalarının bile yazılmasına izin vermezdi. Ancak vefatından sonra ondan nakledilen bazı bilgiler ve rivayetler kitap haline getirilmiştir. Bu nitelikteki eserlerin de başlıcaları şunlardır:
1) Kitabu's-Sunne veya İ'tikadu Ehli's-Sunne: Bu eser İbnu Hanbel'in itikadi konularla ilgili tespit ve görüşlerini içermektedir ve o lu Abdullah tarafından derlenmiştir.
2) Kitabu'z-Zuhd: Adından da anlaşılaca ı üzere zühdle ilgili konuları, geçmiş peygamberlerin, Hz. Muhammed (s.a.s.)'in, raşid halifelerin ve sahabilerin zühdlerini, onların zühd konusundaki sözlerini içermektedir. Bu eser de o lu Abdullah tarafından derlenmiştir.
3) Kitabu'l-Vera: Bu eser de İbnu Hanbel'in ö rencisi Ebu Bekir el-Merruzi tarafından derlenmiştir. Merruzi, bu eserde İbnu Hanbel'e sordu u bazı sorulara onun verdi i cevapları ve takvayla ilgili yüz mesele hakkındaki görüşlerini bir araya getirmiştir.
4) Kitabu'l-İlel ve Ma'rifeti'r-Rical: İlel yani zayıf hadislerin tanınmasını sa layan işaretler hadis ilminin önemli bir alanıdır. Rical'in yani ravilerin tanınması da bu alanla ilgilidir. Bu eser de bu konuda yazılmış önemli bir eserdir. Eserde, Ebu Bekir el-Merruzi, İmam İbnu Hanbel'in ilel ve ravilerle ilgili görüş ve tespitlerini bir araya getirmeye çalışmıştır.
5) Kitabu Fedaili's-Sahabe: Bu eseri de İmam Ahmed'in o lu Abdullah derlemiştir. Abdullah bu eserde, sahabenin faziletleriyle ilgili olarak babasından duydu u hadisleri nakletmiştir.
6) er-Red ale'z-Zenadıka ve'l-Cehmiyye: Dinsizlerin (zındıkların) ve cehmiyye denilen maddeci anlayış mensuplarının görüşlerine reddiye olarak yazılmış ilk müstakil eser niteli i taşımaktadır.
İmam Ahmed ibnu Hanbel'den alınan fetvalar, tespitler ve rivayetlerden derlenen bunların dışında da birçok eser bulunmaktadır.
....
Bundan önceki altı sayıda "Aydınlık Yolun Öncüleri" köşemizde Kutubi Sitte diye bilinen altı meşhur hadis kayna ının müelliflerini ve onların eserlerini tanıtmaya böylece, İslami hükümlerde önemli yeri olan sünnetin temel kaynaklarını ve bu kaynakları kıyamete kadar gelecek nesillere miras bırakan de erli ilim önderlerini tanıtmaya çalıştık. Bu sayıdan itibaren de dört büyük fıkıh imamını yani dört büyük fıkhi mezhebin kurucularını tanıtmaya çalışaca ız. Normalde, tarih sıralamasına göre bu dört büyük fıkıh imamından en önce İmamı Azam Ebu Hanife'den söz etmemiz gerekirdi. Ancak şimdiye kadar temel hadis kaynaklarından söz etti imizden bu kaynaklar arasında önemli yeri olan el-Müsned'in müellifi İmam Ahmed ibnu Hanbel'den ve eserinden söz etmek suretiyle bir bakıma bu hadis kaynakları serisine devam etmek istedik. Allah izin verirse gelecek sayıda da, yine bu temel hadis kaynaklarından el-Muvatta'nın müellifi İmam Malik'ten söz etmek istiyoruz. Bilindi i üzere bu iki ilim adamı aynı zamanda dört büyük fıkıh mezhebinden Hanbeli ve Maliki mezheplerinin imamlarıdırlar. Di er iki mezhebin imamı İmamı Azam Ebu Hanife ve İmam Şafii'den de müteakip iki sayıda söz ederek "Aydınlık Yolun Öncüleri" bölümünün mezhep imamlarıyla ilgili serisini tamamlamaya çalışaca ız.
Hadis kaynakları konusunda: "Temel hadis kaynaklarının hepsi bu kadar de il" diyebilirsiniz. Do rudur. Ancak dergimiz bir ihtisas dergisi olmadı ından, di er ilim önderlerinden de söz edebilmemiz için hadis önderleriyle ilgili serimizde bu kadarla yetinmek zorundayız. Hadis sahasından özellikle bu kişileri seçmemizin sebebini ise tahmin etmişsinizdir: Onların eserlerinin Müslüman kitleler arasında daha çok bilinmesi ve tüm İslami ilimleri etkileyen temel kaynaklar arasında yer almış olması.
Bunlara işaret ettikten sonra şimdi İmam Ahmed ibnu Hanbel'in hayatı, İslam ilimlerine hizmeti ve eserleri hakkında bilgi vermeye çalışalım.
Adı, Do umu ve Yetişmesi
İmam Ahmed ibnu Hanbel'in tam adı, Ebu Abdillah Ahmed ibnu Muhammed ibni Hanbel ibni Hilal eş-Şeybani'dir. H. 164 yılının Rebi'u'l-evvel ayında Ba dat'ta dünyaya gelmiştir. Küçük yaştayken babasını kaybetti inden, yetişmesiyle annesi Safiyye bintu Meymune ilgilendi. Dedesi Hanbel ibnu Hilal, Emeviler döneminde Serahs valili i yapmıştır.
İbnu Hanbel, en önce ve daha küçük yaşlardayken Kur'an-ı Kerim'i ezberleyerek hafız oldu. Sonra bir süre Ba datlı ilim adamlarından dil ilimlerini ö rendi. Ardından hadis ilmiyle meşgul olmaya başladı. Bu arada de işik ilim dallarında muhtelif ilim adamlarından dersler aldı. Kendilerinden ders aldı ı ilim adamlarının başta gelenleri şunlardır: İmamı Azam Ebu Hanife'nin talebelerinden olan İmam Ebu Yusuf, Huşeym ibnu Beşir, Sufyan ibnu Uyeyne, Yahya ibnu Said el-Kattan, Abdurrahman ibnu Mehdi, İmam Şafii, Abdürrezzak ibnu Hemmam.
Hadise Özel İlgisi ve İlim Seyahatleri
İbnu Hanbel, sünnete ba lılı ıyla ün kazanmış, her konuda Resulullah (s.a.s.)'ı kendine örnek edinmiş biriydi. Bu yüzden Hz. Peygamber (s.a.s.)'in bütün fiillerini, sözlerini, hareketlerini ö renmeye özel özen gösteriyordu. Bunun için de ondan rivayet edilen hadisleri ö renmeye ihtiyacı vardı. Dolayısıyla ondan nakledilen hadislerin kaynaklarına ulaşabilmek, rivayetleri en sa lam kaynaklardan alarak yazabilmek için çeşitli seyahatler gerçekleştirdi. Basra, Kufe, Mekke, Medine, Dımeşk (Şam), Halep, Cezire ve Yemen bu amaçla gerçekleştirdi i seyahatlerde ziyaret etti i ilim merkezlerinin başında gelir. Yemen yolculu unu, parasının olmaması sebebiyle kervancıların develerine bakmak suretiyle gerçekleştirdi. Bu yolculu a çıkmasının amacı ise ünlü muhaddislerden Abdürrezzak ibnu Hemmam'ın nakletti i hadisleri bizzat kendisinden dinlemekti. Onun böyle bir amaç için bu derece yorucu ve uzun bir yolculu a çıkması hadise ve hadis kaynaklarına ulaşmaya verdi i önemi göstermektedir.
İbnu Hanbel'den Ders Alan Alimler
Ahmed ibnu Hanbel'in yetiştirdi i talebelerin başında kendi o lu Abdullah gelir. Abdullah aynı zamanda aşa ıda ayrıntılı olarak üzerinde duraca ımız Müsned'in ravisidir. Bir di er o lu Salih de İmam İbnu Hanbel'in yetiştirdi i talebelerinin başında gelir. Bu iki o lunun yanı sıra birçok ö renci yetiştirmiştir. Ondan ilim ö renen veya hadis nakleden ilim erbabının başta gelenleri ise şunlardır: Buhari, Müslim, Ebu Davud, Tirmizi, Nesai, Yahya ibnu Muin, Ali ibnu Medini, Ebu Zur'a er-Razi, Ebu Hatim er-Razi.
Onun verdi i hadis derslerine bazen çok kalabalık kitleler toplanırdı. Bunlardan bazıları hadis almaya gelirken büyük bir ço unlu u, onun ilim ö retmedeki, oturup kalkmadaki tavırlarını, edep ve ahlakını ö renip örnek edinmek için derslerine geliyorlardı.
Abbasi Zulmü
Abbasi döneminde Mutezile mezhebinin etkisinde kalan bazı halifeler, bu mezhebin görüşlerini benimsemeyen ilim adamlarına zulmetmişlerdir. Bu zulme u rayanlardan biri de Ahmed ibnu Hanbel'dir. Abbasi halifesi Me'mun, bütün alimleri Kur'an'ın yaratılmış (mahluk) oldu u görüşünü kabullenmeye zorladı. Bir takım ilim adamları zulümden kurtulmak için bu görüşü kabullendiklerini söyledilerse de Ahmed ibnu Hanbel bu görüşü benimsemedi ini açıkça ifade etti. Bu yüzden hapse atıldı. Bu zulüm, Me'mun'dan sonraki halife Mu'tasım zamanında da devam etti. Bu yüzden İbnu Hanbel toplam iki yıl dört ay hapiste kaldı. Bu hapis süresi içinde a ır işkencelere maruz kaldı. Ama bütün bu işkencelere ra men yine de inancına ters bir söz sarf etmeyi kabul etmedi. Mu'tasım'ın son dönemlerinde hapisten çıkarıldıysa da zulüm yine sona ermedi. Mu'tasım'dan sonra iş başına gelen halife Vasık döneminde de bir süre evinde göz hapsinde tutuldu. "Halku'l-Kur'an (Kur'an'ın Yaratılmışlı ı)" dayatması Vasık'tan sonraki halife Mütevekkil döneminde sona erdi.
Kişili i
İbnu Hanbel, takvasıyla, ibadete ve her konuda Resulullah (s.a.s.)'ın sünnetlerine uymaya düşkünlü üyle tanınan biriydi. Takvası sebebiyle, "halku'l-Kur'an" dayatmalarına son veren halife Mütevekkil'in kendisine gönderdi i hediyelere haram karışmış olabilece i endişesiyle hepsini ihtiyaç sahiplerine da ıttı. Ço u zaman fakirlik ve maddi sıkıntı içinde kalmasına ra men şüpheli şeylere hiç iltifat etmezdi. İlim tahsili sırasında ihtiyaçlı olmasına ra men kendisine yapılan yardım tekliflerini kabul etmemiştir.
İlimdeki Yeri
İbnu Hanbel, birinci derecede bir hadis alimidir. Çünkü hayatında a ırlıklı olarak hadis ilmiyle u raşmış, Resulullah (s.a.s.)'tan nakledilen rivayetleri derlemiş, ilmi sohbetlerinde hadis nakletmiş ve bu sahada el-Müsned gibi önemli bir kaynak eser ortaya koymuştur. Bu yüzden İbnu Kuteybe, İbnu Cerir et-Taberi, Tahavi, İbnu Abdilberr ve Gazali gibi bazı ilim adamları onun sadece hadis alimi oldu unu ileri sürmüşlerdir. Ancak o aynı zamanda bir fıkıh alimidir. İtikadi ve fıkhi meselelerle ilgili fetvalarıyla bir içtihad mezhebi ortaya çıkmıştır. Onun hadis ilmine verdi i a ırlık fetvalarında da kendini gösterir. Fetvalarında nasslara a ırlık verir, kıyas metoduna çok az başvururdu. Herhangi bir meseleye açıklık getirmek istedi inde, o konuda Kitap ve sünnetten açık bir hüküm bulamayınca sahabe ve tabiinin konuyla ilgili görüşlerini nakleder, kıyas ve içtihada başvurmayı en son çare olarak görür, bazen de "bilmiyorum" diyerek susmayı tercih ederdi. Farazi konularla u raşmaktan, olmamış hayali meseleler üzerinde fikir yürütmekten kaçınırdı. Bilindi i üzere sonraki dönemlerde bu şekilde farazi meseleler üzerinde durulması ilmin iyice çatallanmasına, kitapların bu tarz farazi konularla ilgili hükümlerle doldurulmasına yol açmış, bu da ilmin temel noktalarının anlaşılmasını zorlaştırmıştır.
Eserleri
İbnu Hanbel'in bizzat kendisinin yazdı ı veya yazdırdı ı tek eser aşa ıda üzerinde duraca ımız el-Müsned'dir. Bunun dışında ona nispet edilen eserlerin hiçbirini bizzat kendisi yazmamış ve yazdırmamıştır. Hatta kendi söz ve fetvalarının bile yazılmasına izin vermezdi. Ancak vefatından sonra ondan nakledilen bazı bilgiler ve rivayetler kitap haline getirilmiştir. Bu nitelikteki eserlerin de başlıcaları şunlardır:
1) Kitabu's-Sunne veya İ'tikadu Ehli's-Sunne: Bu eser İbnu Hanbel'in itikadi konularla ilgili tespit ve görüşlerini içermektedir ve o lu Abdullah tarafından derlenmiştir.
2) Kitabu'z-Zuhd: Adından da anlaşılaca ı üzere zühdle ilgili konuları, geçmiş peygamberlerin, Hz. Muhammed (s.a.s.)'in, raşid halifelerin ve sahabilerin zühdlerini, onların zühd konusundaki sözlerini içermektedir. Bu eser de o lu Abdullah tarafından derlenmiştir.
3) Kitabu'l-Vera: Bu eser de İbnu Hanbel'in ö rencisi Ebu Bekir el-Merruzi tarafından derlenmiştir. Merruzi, bu eserde İbnu Hanbel'e sordu u bazı sorulara onun verdi i cevapları ve takvayla ilgili yüz mesele hakkındaki görüşlerini bir araya getirmiştir.
4) Kitabu'l-İlel ve Ma'rifeti'r-Rical: İlel yani zayıf hadislerin tanınmasını sa layan işaretler hadis ilminin önemli bir alanıdır. Rical'in yani ravilerin tanınması da bu alanla ilgilidir. Bu eser de bu konuda yazılmış önemli bir eserdir. Eserde, Ebu Bekir el-Merruzi, İmam İbnu Hanbel'in ilel ve ravilerle ilgili görüş ve tespitlerini bir araya getirmeye çalışmıştır.
5) Kitabu Fedaili's-Sahabe: Bu eseri de İmam Ahmed'in o lu Abdullah derlemiştir. Abdullah bu eserde, sahabenin faziletleriyle ilgili olarak babasından duydu u hadisleri nakletmiştir.
6) er-Red ale'z-Zenadıka ve'l-Cehmiyye: Dinsizlerin (zındıkların) ve cehmiyye denilen maddeci anlayış mensuplarının görüşlerine reddiye olarak yazılmış ilk müstakil eser niteli i taşımaktadır.
İmam Ahmed ibnu Hanbel'den alınan fetvalar, tespitler ve rivayetlerden derlenen bunların dışında da birçok eser bulunmaktadır.
....
![:]](https://www.yenidendogus.net/images/smilies/pleased.gif "Freude :]")