Denizalticiligimizin babasi da Abdulhamid HAN cikti
Bugunku geriligimizi aciklamak icin ofkemizi dilsiz ve savunmasiz birakilmis gecmisin kuyusuna bosaltmak kolayimiza gelir.
Uygarlik trenini kacirdigimiz, Batiya kapandigimiz, dunyadaki gelismelere gozlerimizi kapadigimiz icin bugun karanliklar icerisinde yasamak zorunda kaldigimizi soylemek bazilarinin en hosumuza giden muhabbet mevzulardandir.
Cogumuz bilmeyiz ama denizalti filomuz, dunya denizalticilik tarihiyle yasittir. Daha dogrusu, dunyada denizalti olarak uretilen savas gemilerinin ilki olmasa bile, ikinci ve ucuncusunun siparisini biz vermistik. Dunya teknolojide dev adimlarla ilerlerken Osmanli uyuyordu diyenler kulaklarini acip okusunlar bu yaziyi.
25 Temmuz 1885te Londradan Osmanli Bahriye Nezaretine bir mektup postaya verilir. Mektubu gonderen kisi, unlu Isvecli silah ureticisi Nordenfelttir. Mektupta Kopenhag yakinlarinda, yaptigi denizalti gemisinin bir dizi resmî deneylerinin gerceklestirilecegi ve Bahriye Nezaretinden bir gorevli bu denemelerde hazir bulunmayi arzu ederse, denemelerin zamaninin ona gore ayarlanacagi belirtilmektedir. Denemelerin agustosun ilk veya ikinci haftasina yetisecegi notu da mektuba eklenmistir.
Gerci denemeler ancak ekim ayinda yapilabilmistir ama gercekten de cok ust duzeyde bir katilim olmustur: Rus Cari ve Caricesi, Danimarka Kral ve Kralicesi, Galler Prensi ve Prensesi& Japonyadan Brezilyaya kadar tam 35 devletin devlet adamlarinin veya askerî temsilcilerinin katildigi denemelerde Osmanli Devletini eski Berlin Atasenavali (deniz atasesi) Binbasi Halil Bey temsil etmistir. Sonucta Nordenfelt I adli bir numarali denizalti savas gemisi Yunan bahriyesine girmistir. Halil Beyin Istanbula gonderdigi raporda denizalti gemisinin su haliyle yeterli olmadigi, surati artirilir, gerekli torpidolarla donatilir, satin alan devlet tarafindan eksikleri tamamlanirsa, dahasi, pek cok tecrubeden gecirildikten sonra uygun hale gelmis olacagi belirtilmistir.
Ancak Istanbulda denizaltilara asil merak salmis olan kisi, II. Abdulhamiddir ve sultan, ne yapip edip bu yeni icadi Osmanli donanmasina kazandirmakta kararlidir. Kararlidir, cunku Abdulhamidin tehdit algilamasina gore, Yunanlilarin denizalti gemisini satin almalari, Osmanli ticaret ve savas gemileri icin potansiyel bir tehlike anlamina gelmektedir.
Basbakanlik Arsivinde bulunan bir Irade-i Seniyyede hicbir devlette simdiye kadar emsali olmayan denizalti gemisinin Yunanlilarca satin alindigi, buna mukabil, eksikleri giderilmis ve bir degil, uc torpido atacak cinsten iki denizalti gemisinin, tanesi 11 bin sterlinden satin alindigi belirtilmektedir. Bu acelenin sebebi olarak Yunanlilarin, sirtini dayadigi Ingilterenin tesvikiyle en kisa surede Osmanli Imparatorluguna karsi harekete gececegi gosterilmektedir.
Ancak Yunanlilar, Osmanli kuvvetleriyle karadan basa cikamayacaklarini bildiklerinden, demektedir Abdulhamid, denizde Sahil, Adalar ve Selanik cihetine gidecek nakliye gemilerimize ve donanmamiza mudahale edip onlara darbe vuracaklardir. Vesika, Abdulhamidin deniz kuvvetlerine verdigi onemi oldugu kadar teknolojik gelismelere duydugu yogun ilgiyi gostermesi acisindan da sasirticidir.
Ilk Turk denizaltisinin montaji Taskizak tersanesinde tamamlandiginda tarihler 6 Eylul 1886yi gostermektedir. 1887 Subatinda denize indirilebilen bu ilk denizaltimiza Abdulhamid ismi verilmisti. Ilk testler Halicte gerceklestirildi. Abdulhamid, deniz yuzeyinin hemen altinda calisiyor ve suya tamamiyle batamiyordu ama hizli ve iyi idare edilmeye musaitti. Yine de dunyada uretilen ikinci denizalti gemisi, bekleneni tam olarak verememisti.
Bunun uzerine geminin Ingiliz muhendisi Garrett apar topar Istanbula cagirildi ve Abdulhamidin Nordenfelt adli silah fabrikatoru tarafindan aldatilmadigindan emin olmak istedigi hatirlatildi. Padisah, kendisinde dunyanin en mukemmel denizalti torpidobotu olsun arzu etmekteydi.
Agustos 1887de tamamlanan ve Ocak 1888de denize indirilen Abdulmecid adli ikinci denizaltimiz ise Halicten cikmis, Sarayburnu akintisini gectikten sonra Izmite goturulmus, gerek seyir, gerekse dalma ve torpido atma denemelerini basariyla bitirdikten sonra is sozlesmenin tamamlanmasina gelmis.
Boylece dunyada ilk torpido atan denizalti unvani, iki numarali denizalti gemimiz Abdulmecidin olmustur.
Gerci Abdulhamid veAbdulmecid ilk ve oncu olmanin butun acemilik ve ilkelliklerini de beraberlerinde tasimaktaydilar. Ilk torpido firlatma denemelerinden hasar gormuslerdi ve derhal bakima alindilar. Daha sonra da Halice cekildiler. Osmanli donanmasinda bulunmalari bile yeterliydi ve galiba alinmalarindaki asil amac da buydu : Yunanistana ve onun sirtini dayadigi Rusya ve Ingiltereye aba altindan sopa gostermek.
Tabii yeni bir teknolojik icad her zaman fos cikma riski tasidigindan, Sultan Abdulhamid, bu ilk iki denizalti gemimizin 22 bin Sterlin tutan toplam bedelini devletin kesesinden degil, bizzat kendi cebinden odemistir. Sozum ona denizcilige dusman bir padisah, neden durup dururken, ustelik kendi cebinden denizalti yaptirsin ve bunu donanmamiza bagislasin ve dunyadaki bircok ulkeden once denizalti filosu kurma yonunde bir hareketi baslatmis olsun?
Denizalticiligimizin babasinin, denizcilige onem vermedigi ve donanmamizi Halicte curumeye terk ettigi icin onune gelenin sucladigi II. Abdulhamid han olmasi, bazilarinin yuzunu kizartmali ama nerde?
(Mustafa Armagan-Zaman)
Bugunku geriligimizi aciklamak icin ofkemizi dilsiz ve savunmasiz birakilmis gecmisin kuyusuna bosaltmak kolayimiza gelir.
Uygarlik trenini kacirdigimiz, Batiya kapandigimiz, dunyadaki gelismelere gozlerimizi kapadigimiz icin bugun karanliklar icerisinde yasamak zorunda kaldigimizi soylemek bazilarinin en hosumuza giden muhabbet mevzulardandir.
Cogumuz bilmeyiz ama denizalti filomuz, dunya denizalticilik tarihiyle yasittir. Daha dogrusu, dunyada denizalti olarak uretilen savas gemilerinin ilki olmasa bile, ikinci ve ucuncusunun siparisini biz vermistik. Dunya teknolojide dev adimlarla ilerlerken Osmanli uyuyordu diyenler kulaklarini acip okusunlar bu yaziyi.
25 Temmuz 1885te Londradan Osmanli Bahriye Nezaretine bir mektup postaya verilir. Mektubu gonderen kisi, unlu Isvecli silah ureticisi Nordenfelttir. Mektupta Kopenhag yakinlarinda, yaptigi denizalti gemisinin bir dizi resmî deneylerinin gerceklestirilecegi ve Bahriye Nezaretinden bir gorevli bu denemelerde hazir bulunmayi arzu ederse, denemelerin zamaninin ona gore ayarlanacagi belirtilmektedir. Denemelerin agustosun ilk veya ikinci haftasina yetisecegi notu da mektuba eklenmistir.
Gerci denemeler ancak ekim ayinda yapilabilmistir ama gercekten de cok ust duzeyde bir katilim olmustur: Rus Cari ve Caricesi, Danimarka Kral ve Kralicesi, Galler Prensi ve Prensesi& Japonyadan Brezilyaya kadar tam 35 devletin devlet adamlarinin veya askerî temsilcilerinin katildigi denemelerde Osmanli Devletini eski Berlin Atasenavali (deniz atasesi) Binbasi Halil Bey temsil etmistir. Sonucta Nordenfelt I adli bir numarali denizalti savas gemisi Yunan bahriyesine girmistir. Halil Beyin Istanbula gonderdigi raporda denizalti gemisinin su haliyle yeterli olmadigi, surati artirilir, gerekli torpidolarla donatilir, satin alan devlet tarafindan eksikleri tamamlanirsa, dahasi, pek cok tecrubeden gecirildikten sonra uygun hale gelmis olacagi belirtilmistir.
Ancak Istanbulda denizaltilara asil merak salmis olan kisi, II. Abdulhamiddir ve sultan, ne yapip edip bu yeni icadi Osmanli donanmasina kazandirmakta kararlidir. Kararlidir, cunku Abdulhamidin tehdit algilamasina gore, Yunanlilarin denizalti gemisini satin almalari, Osmanli ticaret ve savas gemileri icin potansiyel bir tehlike anlamina gelmektedir.
Basbakanlik Arsivinde bulunan bir Irade-i Seniyyede hicbir devlette simdiye kadar emsali olmayan denizalti gemisinin Yunanlilarca satin alindigi, buna mukabil, eksikleri giderilmis ve bir degil, uc torpido atacak cinsten iki denizalti gemisinin, tanesi 11 bin sterlinden satin alindigi belirtilmektedir. Bu acelenin sebebi olarak Yunanlilarin, sirtini dayadigi Ingilterenin tesvikiyle en kisa surede Osmanli Imparatorluguna karsi harekete gececegi gosterilmektedir.
Ancak Yunanlilar, Osmanli kuvvetleriyle karadan basa cikamayacaklarini bildiklerinden, demektedir Abdulhamid, denizde Sahil, Adalar ve Selanik cihetine gidecek nakliye gemilerimize ve donanmamiza mudahale edip onlara darbe vuracaklardir. Vesika, Abdulhamidin deniz kuvvetlerine verdigi onemi oldugu kadar teknolojik gelismelere duydugu yogun ilgiyi gostermesi acisindan da sasirticidir.
Ilk Turk denizaltisinin montaji Taskizak tersanesinde tamamlandiginda tarihler 6 Eylul 1886yi gostermektedir. 1887 Subatinda denize indirilebilen bu ilk denizaltimiza Abdulhamid ismi verilmisti. Ilk testler Halicte gerceklestirildi. Abdulhamid, deniz yuzeyinin hemen altinda calisiyor ve suya tamamiyle batamiyordu ama hizli ve iyi idare edilmeye musaitti. Yine de dunyada uretilen ikinci denizalti gemisi, bekleneni tam olarak verememisti.
Bunun uzerine geminin Ingiliz muhendisi Garrett apar topar Istanbula cagirildi ve Abdulhamidin Nordenfelt adli silah fabrikatoru tarafindan aldatilmadigindan emin olmak istedigi hatirlatildi. Padisah, kendisinde dunyanin en mukemmel denizalti torpidobotu olsun arzu etmekteydi.
Agustos 1887de tamamlanan ve Ocak 1888de denize indirilen Abdulmecid adli ikinci denizaltimiz ise Halicten cikmis, Sarayburnu akintisini gectikten sonra Izmite goturulmus, gerek seyir, gerekse dalma ve torpido atma denemelerini basariyla bitirdikten sonra is sozlesmenin tamamlanmasina gelmis.
Boylece dunyada ilk torpido atan denizalti unvani, iki numarali denizalti gemimiz Abdulmecidin olmustur.
Gerci Abdulhamid veAbdulmecid ilk ve oncu olmanin butun acemilik ve ilkelliklerini de beraberlerinde tasimaktaydilar. Ilk torpido firlatma denemelerinden hasar gormuslerdi ve derhal bakima alindilar. Daha sonra da Halice cekildiler. Osmanli donanmasinda bulunmalari bile yeterliydi ve galiba alinmalarindaki asil amac da buydu : Yunanistana ve onun sirtini dayadigi Rusya ve Ingiltereye aba altindan sopa gostermek.
Tabii yeni bir teknolojik icad her zaman fos cikma riski tasidigindan, Sultan Abdulhamid, bu ilk iki denizalti gemimizin 22 bin Sterlin tutan toplam bedelini devletin kesesinden degil, bizzat kendi cebinden odemistir. Sozum ona denizcilige dusman bir padisah, neden durup dururken, ustelik kendi cebinden denizalti yaptirsin ve bunu donanmamiza bagislasin ve dunyadaki bircok ulkeden once denizalti filosu kurma yonunde bir hareketi baslatmis olsun?
Denizalticiligimizin babasinin, denizcilige onem vermedigi ve donanmamizi Halicte curumeye terk ettigi icin onune gelenin sucladigi II. Abdulhamid han olmasi, bazilarinin yuzunu kizartmali ama nerde?
(Mustafa Armagan-Zaman)
