Eskiden sadaka taşları varmış, ihtiyacı olan sadaka taşının üzerindeki keseden, yabancı elçilerin de şaşkın şehadetleriyle, sadece ihtiyacı kadarını alırmış. Aynı şey yolların üzerinde vakıflar tarafından kurulan konaklarda da uygulanır, yolcu eğer ihtiyacı varsa yatağının başucundaki keseden alabilirmiş. Binitine ücretsiz bakılır, ücretsiz üç gün yemek verilirmiş.
Eskiden ''Kapıyı kapat!'' denilmezmiş. (c.c.) kimsenin kapısını kapatmasın diye düşünülürmüş. ''Kapıyı ört, ya da sırla'' denilirmiş. Kapının kapanmadan yavaşça örtülmesi edebdenmiş.
''Lambayı söndür'' demezlermiş. (c.c.) kimsenin ışığını söndürmesin, ''Lambayı dinlerdir'' derlermiş. Lamba yakılmaz, uyandırılırmış. Uyuyan birisi uyandırılmak için sarsılmaz veya adı ile çağırilmazmış. ''Agah ol erenler'' derlermiş. Nezaket, incelik, edeb her işin başı imiş de ondan... Ona eren uyanık olurmuş. İnsanların sözü kesilmez, işaret ve işmar edilmez, fısıltılar, gizli konuşmalar hoş karşılanmazmış.
Hanımlar ''Efendi'' derlermiş beylerine, ''siz'' derlermiş. Hanımefendiliklerini gösterirlermiş. Gezerken yere yumuşak basılır, ses çıkarmamaya çalışılırmış. Yerdeki haşerata basmamaya özen gösterdiği için, adı ''Karınca basmaz Efendiye'' çıkan insanlar varmış.
Kapıdan çıkarken arkasını dönmemek, geri geri çıkmak edebmiş.Kapı eşiğindeki ayakkabılar, dışarıya doğru değil, içeriye doğru çevrilirmiş. ''Git bir daha gelme!'' der gibi değil de, ''gitsen de ayağının yönü buraya dönük olsun'' der gibi dizilirmiş.
Canlı cansız her şeyin bir hatırı varmış. Bediüzzaman, kendisine arkadaşlık eden, vefa gösteren eski elbisesinden bir parçayı koparıp alırmış. Yumurtayı ucundan, çok az kırar, fazla kırmayı tahrip olarak düşünür, tahribin hiçbir türünü sevmezmiş.
Eskiler hayatı o kadar nurani, o kadar temiz, o kadar manâlı yaşarmış.
''Komşuya hatır soran sıra sıra terlikler,
Ölçülü uzaklıkta yakın beraberlikler.''
diye tarif eder Üstad N. Fazıl bu hali...
Eskiler ''Edeb Ya Hu!'' derler, Onu görüyor gibi yaşamaya çalışırlarmış. O varken başkasına bakmaz, Onu unutmuş gibi hallere girmezlermiş. Ezel ve Ebed Sultanı'nın huzurunda nasıl hareket edilmesi gerekiyorsa öyle hareket etmek isterlermiş. ''Bizi takip eden, her halimizi perdesiz, engelsiz gören, şu anda bizim durumumuza bakan var!'' der gibi, o mânâyı hatırlatmak için her yere ''Edeb Ya Hu!'' yazarlarmış. ''ın huzurunda edeb'' demekmiş bu...
İnsan nerede olursa olsun 'ın huzurunda değil midir?
''Efendi! Bilmiş ol ki edep; insanın bedenindeki ruhtur.
Efendi! Edep; ricâlullahın göz ve gönlünün nûrudur.
Eğer şeytanın başını ezmek dilersen; gözünü aç ve gör!
Şeytanın kâtili edeptir.
İnsanoğlunda edep bulunmazsa o insan değildir.
Çünkü insan ile ------ arasındaki fark edeptir!..''
Hz. Mevlana
ALINTI . . .
