iSLAM'DA KARDESLiK
Türkçe'de -deş,-daş son eki,bir şeye ortak olanları,aynı şeyi paylaşanları isimlendirmede kullanılır. Özdeş,sırdaş,arkadaş,meslektaş,karındaş vb. Eski Türkçe'de aynı ebeveynin çocuklarına, aynı rahmi paylaşanlar anlamında karındaş denilmiş,bu kelime zamanla kardeşe dönüşmüştür.
Kan ba ı ile birbirlerine ba lı olan biyolojik kardeşler, zaman zaman tartışsalar da aralarında çok güçlü duygusal ba lar vardır. Bu duygusal ba lar,kardeşleri gerekti inde kolaylıkla bir araya getirir ve onları tek yürek ve yek vücut yapar. İslam dini de, mensuplarını inanç ve gönül ba ı ile birbirlerine ba layan "İslam kardeşli i" anlayışını getirmiştir. İslam kardeşli i,İslam ümmetinin ve İslam'ın öngördü ü sosyal hayatın özü ve İslam toplumunun omurgasıdır.
Sa lam kardeşlikler; inanç,fikir ve duygu birli inin oluşturdu u kalbi yakınlık (sevgi) ve bu yakınlıkla kurulan kalpten kalbe köprülerle meydana getirilir. Tek başına kan ba ının, sevgiyi mayalamadı ı ve arzu edilen beraberli i gerçekleştiremedi i yaşanan örneklerden kolaylıkla anlaşılmaktadır. Buna göre din kardeşli i,kan kardeşli inden daha fonksiyonel bir önemi haizdir.
İslam kardeşli i, Allah tarafından kurulan ve Peygamberimiz (s.a.s.) tarafından da prati i ortaya konulan sosyal bir müessesedir. Kuran-ı Kerim de "Ancak mü'minler kardeştir."[1] buyuruluyor. Ayetin başındaki innema edatı kardeşlik alanını mü'minlerle sınırlamakta ve anlamı te'kit etmektedir. Hicretten hemen sonra Peygamberimiz (s.a.s.), ensarla muhaciri bire bir kardeşleştirerek tarihte eşine rastlanamayan bir dayanışma örne i ortaya koymuştur. Birbiriyle kardeş olanlar hayatın her alanında birbirine yardımcı olacaklar, hatta mirastan da pay alacaklardı. Fakat Enfal suresinin 75 ayetinin, sadece akrabaların birbirine mirasçı olaca ını belirtmesi üzerine bu din kardeşli i yoluyla mirasçı olma durumu ortadan kalkmıştır. Hicretin ilk yılında ihdas edilen kardeşleşme uygulaması şu sonuçları do urmuştur:
1-Müslümanlar, inanç ve gönül ba ı ile birbirlerine ba lanmışlar ve yeni İslam toplumunun çekirde ini teşkil etmişlerdir.
2-Muhacirlerin her şeyini terk ederek Medine'ye göçmesi ile ortaya çıkan mali sıkıntı kısa vadede kolaylıkla çözülmüştür.
3-Asabiyet duygusu ile yıllardır birbirlerine kılıç çeken insanların kavmiyetçi anlayışları böylece ortadan kaldırılmıştır.
Kardeşleşme işleminden sonra yaşanan bir olay hayli düşündürücüdür: Muhacirlerden Abdurrahman bin Avf, ensardan Sa'd bin Rebi ile kardeşleştirilmişti. Sa'd b. Rebi kardeşi A.bin Avf'a; "Kardeşim!İşte evim , yarısı senin, işte mülküm,yarısı senin, işte eşlerim, birisini boşayıp seninle nikahlayayım ." diyerek fedakarlı ın en uç örne ini ortaya koymuştu. Ancak Abdurrahman bin Avf, hazırcılı ı iyi görmemiş ve Sad bin Rebi'ye, "Sa ol Kardeşim, sen bana çarşının yolunu göster, bu bana yeter." karşılı ını vermiş,çalışmış ve kısa zamanda Medine'li zenginler arasına katılmıştı.[2] Ensarın bu fedakarlı ı Allah tarafından şöyle övülmüştür:
" Daha önce Medine'yi yurt edinmiş ve gönüllerine imanı yerleştirmiş olan kimseler kendilerine göç edip gelenleri severler ve onlara verilen şeylerden dolayı da içlerinde bir rahatsızlık hissetmezler. Kendileri zaruret içinde bulunsalar bile (kardeşlerini) öz nefislerine tercih ederler. Kim nefsinin cimri ve bencil tutkularından korunmuşsa, işte onlar, felah bulanlardır"[3]
Kardeşlik, bir takım sorumluluklar yükler. Bunlardan bir kısmı Hucurat suresinin dokuz ila onikinci ayetlerinde mealen özetle şöyle zikrediliyor:
"Mü'minlerden iki grup birbirleriyle savaşırsa aralarını düzeltin. Şayet biri ötekine saldırırsa,Allah'ın buyru una dönünceye kadar saldırgana karşı savaşın. Bir topluluk di er bir toplulu u alaya almasın,kendi kendinizi ayıplamayın,birbirinizi kötü lakaplarla ça ırmayın. Zannın ço undan kaçının,Çünkü zannın bir kısmı (sui zan) günahtır. Birbirinizin kusurunu araştırmayın. Biriniz di erini arkasından çekiştirmesin " Bu ilahi emirlerin terk edilmesi durumunda kardeşli in yok olaca ı ve yerini düşmanlı ın alaca ı aşikardır.
İslam kardeşli inin müminlere yükledi i di er sorumlulukları da Peygamberimiz şöyle açıklıyor:
"Müslüman müslümanın kardeşidir. Ona zulüm ve kötülük yapmaz,onu tehlikeye atmaz. Bir kimse kardeşinin bir ihtiyacını giderirse Allah da onun bir ihtiyacını giderir. Kim bir müslümanın bir sıkıntısını giderirse Allah da buna karşılık ondan kıyamet gününün sıkıntılarından birini giderir. Bir müslüman, kardeşinin bir ayıbını örterse kıyamet günü Allah da onun bir ayıbını örter."[4]
Peygamberimizin resmi hukuku ve ahlaki ilişkileri düzenleyen hadisi şeriflerinde "Müslümanın müslüman kardeşine..." tabirini sıkça kullandı ını ve müslümanlara kardeşlikle gelen sorumlulu u hatırlattı ını görüyoruz. Allah'ın Resulü ümmetini birbirine, cebri, so uk kanunlarla de il, samimi sıcak ba larla ba lamıştır. Böylece müslümanlar, hem ictimai tevhide ve ümmet bilincine ulaşmışlar, hem de hukuki ve ahlaki düzenin gönüllü ve usta mimarları olmuşlardır. Böyle bir sistem ancak inanç ve sevgi ba ı ile kurulabilir ve bunu da ancak bilinçli müslümanlar gerçekleştirebilirler.
Günümüzde müslümanlar,Allah'ın büyük bir lütfu diyebilece imiz bu kardeşlik müessesesini gerçekleştirememenin çok acı faturasını ödemektedirler.
a) Sosyal ilişkilerde bencil ve taassupça tutumlar,
b) Büyütülen basit ihtilaflar,
c) Sevgisiz ve saygısız davranışlar vb. yanlış hareketler kardeşlik ilişkilerini tahrip etmektedir. Peygamberimiz (s.a.s.), kardeşli i tahrip eden hareketler konusunda ümmetini şöyle uyarmıştır:
"Birbirinize bu z etmeyiniz,birbirinize haset etmeyiniz,birbirinize sırt çevirmeyiniz. Ey Allah'ın kulları kardeşler olun." [5] "Ey Allah'ın kulları" nidasını dikkate aldı ımızda ça rının bütün insanlı ı kapsadı ını söyleyebiliriz. Peygamberimiz insani ilişkilerde bencil davrananları makbul bir insan ve müslüman olarak görmüyor:
"Kendisi için sevdi ini (müslüman) kardeşi için de sevmeyen kimse (gerçek) mü'min olamaz."[6] Mü'minlerin yardımlaşma ve dayanışmada hususunda gözetecekleri ölçü şöyledir:
"Birbirini sevmede,birbirine merhamette ve şefkatte mü'minler bir beden gibidir. Ondan bir uzuv rahatsız olsa,uykusuzluk ve ıstırapta di er uzuvlar ona iştirak eder."[7] Peygamberimiz, müslümanların birbirine ne denli ba lı olmaları gerekti ini ise şu hadis-i şerifiyle açıklıyor: Müminler birbirine ba lılıkta parçaları birbirini tamamlayan bina gibidir. Hadisi rivayet eden Musa el,Eşari, iki elinin parmaklarını birbirine geçirerek ba lılı ı tarif ediyor.[8]
Buna göre müslümanlar, yalnızca akraba,komşu ve arkadaşlarıyla de il dünyanın muhtelif yerlerindeki bütün müslüman kardeşleriyle dayanışma içinde olmak ve mazlumların dertleriyle dertlenmek durumundadırlar. Öte yandan müslüman kardeşine, zalim dahi olsa zulmünü engellemek suretiyle yardımcı olmak durumundadır.[9]
İnanç farklılı ı,kardeşlik ilişkilerinde ciddi bir engeldir ancak yorum farklılıkları ayrışmak ve zıtlaşmak için makul ve meşru bir neden olamaz. İslam kardeşli i bilinci, İslam toplumunun harcı, millet ve ümmet mefhumunun temel ve vazgeçilmez şartıdır. İslam kardeşli i bilincine sahip olanlar,dünyanın neresinde olurlarsa olsunlar birbirlerini kardeş bilirler,bu bilinci taşımayanlar ise öz kardeş bile olsalar birbirlerine yabancı gibi yaşarlar.
Dikkat edilirse insanlar daha çok akraba ve komşuları ile anlaşmazlı a düşmekte ve kavga etmektedirler. İslam kardeşli i anlayışıyla bir birine yaklaşanların,nefsi için istemedi ini kardeşi için de istemeyenlerin,kardeşini kendi nefsine tercih edenlerin kavga etmesi için hiçbir sebep kalmaz. İslam kardeşli i böylece İslamın gerçekleştirmek istedi i barış ortamının da zeminini hazırlamış olmaktadır. Nitekim İslamdan önce sürekli birbiriyle çatışma halinde olan Medinede Evs ve Hazrec kabileleri, Mekkede Ümeyye o ulları ve Haşim o ulları, aralarındaki kavgayı ancak müslüman olduktan sonra bitirebilmişler,tek bir ümmet olmuşlar ve bundan sonra yalnızca ortak düşmanları olan küfür ve zulme karşı savaşmışlardır. Bu sebeple öncelikle kendi co rafyamızda ve daha sonra da bütün dünyada kalıcı bir barışı sa lamak için İslamın kardeşlik anlayışını iyi özümsemek ve başkalarına da bunu en güzel şekilde anlatmak gerekmektedir. Bir gönül adamı olan Yunus Emrenin kardeşlik ça rısı bütün insanlara yöneliktir:
Gelin kardeş olalım,işi kolay tutalım
Sevelim sevilelim dünya kimseye kalmaz.
Türkçe'de -deş,-daş son eki,bir şeye ortak olanları,aynı şeyi paylaşanları isimlendirmede kullanılır. Özdeş,sırdaş,arkadaş,meslektaş,karındaş vb. Eski Türkçe'de aynı ebeveynin çocuklarına, aynı rahmi paylaşanlar anlamında karındaş denilmiş,bu kelime zamanla kardeşe dönüşmüştür.
Kan ba ı ile birbirlerine ba lı olan biyolojik kardeşler, zaman zaman tartışsalar da aralarında çok güçlü duygusal ba lar vardır. Bu duygusal ba lar,kardeşleri gerekti inde kolaylıkla bir araya getirir ve onları tek yürek ve yek vücut yapar. İslam dini de, mensuplarını inanç ve gönül ba ı ile birbirlerine ba layan "İslam kardeşli i" anlayışını getirmiştir. İslam kardeşli i,İslam ümmetinin ve İslam'ın öngördü ü sosyal hayatın özü ve İslam toplumunun omurgasıdır.
Sa lam kardeşlikler; inanç,fikir ve duygu birli inin oluşturdu u kalbi yakınlık (sevgi) ve bu yakınlıkla kurulan kalpten kalbe köprülerle meydana getirilir. Tek başına kan ba ının, sevgiyi mayalamadı ı ve arzu edilen beraberli i gerçekleştiremedi i yaşanan örneklerden kolaylıkla anlaşılmaktadır. Buna göre din kardeşli i,kan kardeşli inden daha fonksiyonel bir önemi haizdir.
İslam kardeşli i, Allah tarafından kurulan ve Peygamberimiz (s.a.s.) tarafından da prati i ortaya konulan sosyal bir müessesedir. Kuran-ı Kerim de "Ancak mü'minler kardeştir."[1] buyuruluyor. Ayetin başındaki innema edatı kardeşlik alanını mü'minlerle sınırlamakta ve anlamı te'kit etmektedir. Hicretten hemen sonra Peygamberimiz (s.a.s.), ensarla muhaciri bire bir kardeşleştirerek tarihte eşine rastlanamayan bir dayanışma örne i ortaya koymuştur. Birbiriyle kardeş olanlar hayatın her alanında birbirine yardımcı olacaklar, hatta mirastan da pay alacaklardı. Fakat Enfal suresinin 75 ayetinin, sadece akrabaların birbirine mirasçı olaca ını belirtmesi üzerine bu din kardeşli i yoluyla mirasçı olma durumu ortadan kalkmıştır. Hicretin ilk yılında ihdas edilen kardeşleşme uygulaması şu sonuçları do urmuştur:
1-Müslümanlar, inanç ve gönül ba ı ile birbirlerine ba lanmışlar ve yeni İslam toplumunun çekirde ini teşkil etmişlerdir.
2-Muhacirlerin her şeyini terk ederek Medine'ye göçmesi ile ortaya çıkan mali sıkıntı kısa vadede kolaylıkla çözülmüştür.
3-Asabiyet duygusu ile yıllardır birbirlerine kılıç çeken insanların kavmiyetçi anlayışları böylece ortadan kaldırılmıştır.
Kardeşleşme işleminden sonra yaşanan bir olay hayli düşündürücüdür: Muhacirlerden Abdurrahman bin Avf, ensardan Sa'd bin Rebi ile kardeşleştirilmişti. Sa'd b. Rebi kardeşi A.bin Avf'a; "Kardeşim!İşte evim , yarısı senin, işte mülküm,yarısı senin, işte eşlerim, birisini boşayıp seninle nikahlayayım ." diyerek fedakarlı ın en uç örne ini ortaya koymuştu. Ancak Abdurrahman bin Avf, hazırcılı ı iyi görmemiş ve Sad bin Rebi'ye, "Sa ol Kardeşim, sen bana çarşının yolunu göster, bu bana yeter." karşılı ını vermiş,çalışmış ve kısa zamanda Medine'li zenginler arasına katılmıştı.[2] Ensarın bu fedakarlı ı Allah tarafından şöyle övülmüştür:
" Daha önce Medine'yi yurt edinmiş ve gönüllerine imanı yerleştirmiş olan kimseler kendilerine göç edip gelenleri severler ve onlara verilen şeylerden dolayı da içlerinde bir rahatsızlık hissetmezler. Kendileri zaruret içinde bulunsalar bile (kardeşlerini) öz nefislerine tercih ederler. Kim nefsinin cimri ve bencil tutkularından korunmuşsa, işte onlar, felah bulanlardır"[3]
Kardeşlik, bir takım sorumluluklar yükler. Bunlardan bir kısmı Hucurat suresinin dokuz ila onikinci ayetlerinde mealen özetle şöyle zikrediliyor:
"Mü'minlerden iki grup birbirleriyle savaşırsa aralarını düzeltin. Şayet biri ötekine saldırırsa,Allah'ın buyru una dönünceye kadar saldırgana karşı savaşın. Bir topluluk di er bir toplulu u alaya almasın,kendi kendinizi ayıplamayın,birbirinizi kötü lakaplarla ça ırmayın. Zannın ço undan kaçının,Çünkü zannın bir kısmı (sui zan) günahtır. Birbirinizin kusurunu araştırmayın. Biriniz di erini arkasından çekiştirmesin " Bu ilahi emirlerin terk edilmesi durumunda kardeşli in yok olaca ı ve yerini düşmanlı ın alaca ı aşikardır.
İslam kardeşli inin müminlere yükledi i di er sorumlulukları da Peygamberimiz şöyle açıklıyor:
"Müslüman müslümanın kardeşidir. Ona zulüm ve kötülük yapmaz,onu tehlikeye atmaz. Bir kimse kardeşinin bir ihtiyacını giderirse Allah da onun bir ihtiyacını giderir. Kim bir müslümanın bir sıkıntısını giderirse Allah da buna karşılık ondan kıyamet gününün sıkıntılarından birini giderir. Bir müslüman, kardeşinin bir ayıbını örterse kıyamet günü Allah da onun bir ayıbını örter."[4]
Peygamberimizin resmi hukuku ve ahlaki ilişkileri düzenleyen hadisi şeriflerinde "Müslümanın müslüman kardeşine..." tabirini sıkça kullandı ını ve müslümanlara kardeşlikle gelen sorumlulu u hatırlattı ını görüyoruz. Allah'ın Resulü ümmetini birbirine, cebri, so uk kanunlarla de il, samimi sıcak ba larla ba lamıştır. Böylece müslümanlar, hem ictimai tevhide ve ümmet bilincine ulaşmışlar, hem de hukuki ve ahlaki düzenin gönüllü ve usta mimarları olmuşlardır. Böyle bir sistem ancak inanç ve sevgi ba ı ile kurulabilir ve bunu da ancak bilinçli müslümanlar gerçekleştirebilirler.
Günümüzde müslümanlar,Allah'ın büyük bir lütfu diyebilece imiz bu kardeşlik müessesesini gerçekleştirememenin çok acı faturasını ödemektedirler.
a) Sosyal ilişkilerde bencil ve taassupça tutumlar,
b) Büyütülen basit ihtilaflar,
c) Sevgisiz ve saygısız davranışlar vb. yanlış hareketler kardeşlik ilişkilerini tahrip etmektedir. Peygamberimiz (s.a.s.), kardeşli i tahrip eden hareketler konusunda ümmetini şöyle uyarmıştır:
"Birbirinize bu z etmeyiniz,birbirinize haset etmeyiniz,birbirinize sırt çevirmeyiniz. Ey Allah'ın kulları kardeşler olun." [5] "Ey Allah'ın kulları" nidasını dikkate aldı ımızda ça rının bütün insanlı ı kapsadı ını söyleyebiliriz. Peygamberimiz insani ilişkilerde bencil davrananları makbul bir insan ve müslüman olarak görmüyor:
"Kendisi için sevdi ini (müslüman) kardeşi için de sevmeyen kimse (gerçek) mü'min olamaz."[6] Mü'minlerin yardımlaşma ve dayanışmada hususunda gözetecekleri ölçü şöyledir:
"Birbirini sevmede,birbirine merhamette ve şefkatte mü'minler bir beden gibidir. Ondan bir uzuv rahatsız olsa,uykusuzluk ve ıstırapta di er uzuvlar ona iştirak eder."[7] Peygamberimiz, müslümanların birbirine ne denli ba lı olmaları gerekti ini ise şu hadis-i şerifiyle açıklıyor: Müminler birbirine ba lılıkta parçaları birbirini tamamlayan bina gibidir. Hadisi rivayet eden Musa el,Eşari, iki elinin parmaklarını birbirine geçirerek ba lılı ı tarif ediyor.[8]
Buna göre müslümanlar, yalnızca akraba,komşu ve arkadaşlarıyla de il dünyanın muhtelif yerlerindeki bütün müslüman kardeşleriyle dayanışma içinde olmak ve mazlumların dertleriyle dertlenmek durumundadırlar. Öte yandan müslüman kardeşine, zalim dahi olsa zulmünü engellemek suretiyle yardımcı olmak durumundadır.[9]
İnanç farklılı ı,kardeşlik ilişkilerinde ciddi bir engeldir ancak yorum farklılıkları ayrışmak ve zıtlaşmak için makul ve meşru bir neden olamaz. İslam kardeşli i bilinci, İslam toplumunun harcı, millet ve ümmet mefhumunun temel ve vazgeçilmez şartıdır. İslam kardeşli i bilincine sahip olanlar,dünyanın neresinde olurlarsa olsunlar birbirlerini kardeş bilirler,bu bilinci taşımayanlar ise öz kardeş bile olsalar birbirlerine yabancı gibi yaşarlar.
Dikkat edilirse insanlar daha çok akraba ve komşuları ile anlaşmazlı a düşmekte ve kavga etmektedirler. İslam kardeşli i anlayışıyla bir birine yaklaşanların,nefsi için istemedi ini kardeşi için de istemeyenlerin,kardeşini kendi nefsine tercih edenlerin kavga etmesi için hiçbir sebep kalmaz. İslam kardeşli i böylece İslamın gerçekleştirmek istedi i barış ortamının da zeminini hazırlamış olmaktadır. Nitekim İslamdan önce sürekli birbiriyle çatışma halinde olan Medinede Evs ve Hazrec kabileleri, Mekkede Ümeyye o ulları ve Haşim o ulları, aralarındaki kavgayı ancak müslüman olduktan sonra bitirebilmişler,tek bir ümmet olmuşlar ve bundan sonra yalnızca ortak düşmanları olan küfür ve zulme karşı savaşmışlardır. Bu sebeple öncelikle kendi co rafyamızda ve daha sonra da bütün dünyada kalıcı bir barışı sa lamak için İslamın kardeşlik anlayışını iyi özümsemek ve başkalarına da bunu en güzel şekilde anlatmak gerekmektedir. Bir gönül adamı olan Yunus Emrenin kardeşlik ça rısı bütün insanlara yöneliktir:
Gelin kardeş olalım,işi kolay tutalım
Sevelim sevilelim dünya kimseye kalmaz.
