- Üyelik Tarihi
- 15 Eyl 2005
- Mesajlar
- 1,033
- Aldığı Beğeniler
- 8
ORGAN NAKL0 (Transplantasyon)
Bir canl1dan bir doku veya organ1n, yerinden ç1kart1larak ba_ka bir canl1ya nakledilmesi anlam1nda bir t1p terimi.
Nakledilen doku veya organa "greft" ad1 verilir. Doku veya organ1n al1nd1 1 canl1ya verici (donör); nakledilen canl1ya da al1c1 (recipient) denir (Prof. Hakk1 Akal1n, Organ Nakli, Ankara 1988, s. 3-4; Doç. Dr. Ömer Türel, Organ Transplantasyonlar1, s. I).
Organ nakli konusu yenidir. Onun için bunun 0slam hukuku aç1s1ndan durumu konusunda yeterli ara_t1rma yap1lmam1_t1r. Konuyla ilgilenenlerin bir k1sm1 bunu caiz görürken bir k1s1m ise kar_1 ç1kmaktad1r. Bilhassa ölü birisinin organ1n1n diri birisine nakline cevaz verenler ço unluktad1r. Organ1 verenin durumuna göre konu iki hususta ele al1nabilir:
1- Ölü birinin organ1n1n diri birine nakli: Bunun için ölünün te_rih edilmesi caizdir; ancak, bu ameliyat1 yapan doktorun, kendisine organ nakledilen al1c1n1n nakledilen bu organdan faydalanaca 1n1 zann-1 galible bilmelidir. Bu, kendisi öldü ü halde, karn1ndaki çocu un diri oldu u bilinen annenin karn1n1n yar1lmas1na ve çocu un hayat1n1n kurtar1lmas1na cevaz veren fukahan1n görü_üne dayand1 1 gibi; f1kh1n "Zaruretler, mahzurlu (sak1ncal1) olan _eyleri mübah k1lar" ve "Zarar1n a 1r olan1, daha hafif olan1yla izâle edilir" genel kaidelerine uyan bir davran1_t1r. Ayr1ca, zaruret halinde "iki _erden ehven olan1 tercih edilir" görü_üne de uygundur. Çünkü burada bir hayat1 kurtarmak söz konusudur.
2- Diriden diriye organ nakli: ^afiî ve Zeydî fukahas1, açl1ktan ölmek üzere olup, haram da olsa, yiyip hayat1n1 kurtarabilece i bir madde bulamayan bir kimsenin, kendisinden bir parça et kesip yemesini caiz görmü_lerdir. Yaln1z bunun için, kendisinden bir parça kesip yemedi i takdirde kar_1la_aca 1 zarar, bu hareketi yapt1 1 takdirde ba_1na gelecek zarardan daha a 1r olmal1d1r; ki, o da ölümdür.
Organ ba 1_lama durumuna gelince; bu, sahas1nda otorite olan ve itikad1 sa lam bir doktorun gözetim ve denetiminde olmal1d1r. Sonra da, "kendi nefislerinizi öldürmeyin" (en-Nisâ, 4/29) ve "Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmay1n " (el-Bakara, 195) ayet-i kerimeleri göz önünde bulundurulmal1d1r. ^unu da unutmamal1d1r ki, bu i_ organ ba 1_layana zarar vermemeli, buna zorlanmamal1, bu i_ için aldat1lmamal1d1r.
Bu ölçüler kan ba 1_1 için de geçerlidir.
Bir organ1n nakli için, vericiye ücret ödenmesi haramd1r. Nitekim kan ba 1_1 için ücret ödemekte ayn1 hükme tabidir. Çünkü insan kerim varl1kt1r. Hür bir insan1n sat1lmas1 _er'an nas1l bat1l ise, onun cüzlerinin sat1lmas1 da öylece bat1ld1r.
Hayat kurtarmak veya ana organlar1ndan görevini yapmayan1, görevini yapar hale getirmek için, diri bir insan1n vücudundan bir parçay1 al1p ba_ka bir insan1n ayn1 organ1na nakletmenin caiz oldu unu savunan ictihadlar vard1r: Bunun için a_a 1daki _artlar1n olmas1 ileri sürülmü_tür:
1- Vericiden al1nan organ veya parça, onun normal hayat1n1 tehlikeye sokmamal1d1r. Çünkü _er'i kaide, "Zarar, kendi gibi bir zararla veya daha a 1r1yla giderilmez" _eklindedir. Yoksa verici, kendi eliyle kendisini tehlikeye atanlardan olur. Bu ise _er'an caiz de ildir.
2- Verici, organ1 zorlamayla de il, kendi gönül ho_lu uyla vermelidir.
3- Verilen organ1n ihtiyaç duyulan yere nakli (transplantasyonu) t1bben mümkün olmal1d1r.
4- Organ1n bir vücuttan al1n1p di er vücuda adaptesi, tamamen veya ekseriyetle iyi netice vermi_ olmal1d1r.
Bu görü_e göre; ölü bir insandan bir organ1n al1n1p, diri bir insan1n vücuduna nakli öncelikle caizdir. Ayr1ca, vericinin, hayatta iken ve âk1l-bâli oldu u halde izin vermesinin _art oldu u bildirilmektedir (Muhammed Vefa, Bey'ul-A'vâni'l-Muharrame, s. 111-112).
Organ Sat1_1
Cenab1 Hak Kur'an-1 Kerim'de, "Andolsun, Biz Âdemo ullar1na (güzel ^ekil, mîzac ve aklî kabiliyetler vermek suretiyle) çok ikramda bulunduk. Onlar1 havada ve denizde (hayvanlar ve ta_1tlar üzerinde) ta_1d1k. Onlar1 güzel r1z1klarla besledik ve onlar1 yaratt1klar1m1z1n bir ço undan üstün k1ld1k" (el-0srâ,17/70) buyurarak insan1n _erefli bir varl1k oldu unu bildirmektedir.
Cenab1 Hakk'1n insano luna bah_etti i _eref _undan da anla_1lmaktad1r ki; hür bir insan1 kölele_tirip satmak caiz de ildir (0bn Miftâh, ^erhul-Ezhâr, 3/30; 0bn Hazm, el-Muhallâ, 9/17; el-Huliyy, ^erâiul-0slâm, 2/ 16).
0bn Kudâme, bu hükümle ilgili olarak, "Bu hükme kimsenin muhalefet etti ini bilmiyoruz" demektedir (0bn Kudâme, el-Mu nî, IV, 302).
Bu hüküm hadis-i _eriflerle de sabittir. 0mam Buhârî ve di erlerinin Ebû Hureyre'den rivayet ettikleri bir hadis-i _erifte Resulullah (s.a.s) _öyle buyurmu_tur:
"Cenab1 Hak _öyle buyurmu_tur: Üç ki_i var ki k1yamet gününde ben onlar1n hasm1y1m: 1- Benim ad1ma bir söz verip de sonra verdi i sözden cayan kimse, 2- Hür bir _ahs1 sat1p da paras1n1 yiyen kimse, 3- Ücretle birini tutup da, adam i_i yapt1 1 halde ücretini vermeyen kimse" (0bn Hacer, Fethul-Bârî, IV, 417; el-Aynî, Umdetül-Karî, XII, IV).
0nsan1n kendisinin sat1lmas1 caiz olmad1 1 gibi, onun bir cüz'ünün, organ1n1n sat1lmas1 da caiz de ildir. Çünkü bu al1_-veri_te insana ve parçaya hakaret, onun _erefini dü_ürme vard1r. Hanefi fakihleri bu görü_ü savunurlar. Yukar1da geçen Ebû Hüreyre hadisiyle amel edip "Hür insan1n al1n1p sat1lmas1 nas1l caiz de ilse, ona ait bir cüz'ün sat1lmas1 da caiz de ildir. Çünkü ona ait cüzlerin hükmü kendisinin hükmü gibidir" derler (Kemalü'd-Din Muhammed b. Abdül-Vahid, ^erhu Fethi'l-Kadir, VI, 63). Buna dayanarak insana ait cüzlerden ba_ka yollarla faydalanmak da haram kabul edilmi_tir. Bunlardan saç ve t1rnak gibi cüzlerden istifade edilmez, bunlar gömülür (en-Nevevî, ^erhu Müslim, XIV, 103). Çünkü Resulullah (s.a.s): "Saça saç ekleyene ve eklettirene, dövme yapana ve yapt1rana Allah lânet etsin " (Tirmizî, Libâs, 25) buyurmu_tur.
Bu konuda _u noktalara dikkat etmek gerekir:
1- 0nsan organlar1ndan herhangi birini satmak, insan1n _erefini dü_ürmek olaca 1ndan, caiz de ildir.
2- Organ1n1 ba 1_layana bir zarar gelmemek ve kendisine organ nakli yap1lan _ah1s için hayatî bir tehlike bulunmak, organ ba 1_1nda _artt1r.
3- Gerek ba 1_layandan organ al1n1rken, gerek al1c1ya organ nakli yap1l1rken tatbik edilecek cerrahî müdahale de kesinli e yak1n bir ba_ar1n1n bulundu u bilinmelidir.
4- Organ nakli yap1lmad1 1 takdirde, ikinci _ah1s için hayatî tehlike söz konusu ise, al1c1n1n sat1n almas1 caizdir. Bu sat1_tan do acak günah, organ1 satana aittir (Muhammed Vefâ, Bey'ul-A'yânil-Muharrame, s. 110-113).
YAZAR: 0smail KAYA
Bir canl1dan bir doku veya organ1n, yerinden ç1kart1larak ba_ka bir canl1ya nakledilmesi anlam1nda bir t1p terimi.
Nakledilen doku veya organa "greft" ad1 verilir. Doku veya organ1n al1nd1 1 canl1ya verici (donör); nakledilen canl1ya da al1c1 (recipient) denir (Prof. Hakk1 Akal1n, Organ Nakli, Ankara 1988, s. 3-4; Doç. Dr. Ömer Türel, Organ Transplantasyonlar1, s. I).
Organ nakli konusu yenidir. Onun için bunun 0slam hukuku aç1s1ndan durumu konusunda yeterli ara_t1rma yap1lmam1_t1r. Konuyla ilgilenenlerin bir k1sm1 bunu caiz görürken bir k1s1m ise kar_1 ç1kmaktad1r. Bilhassa ölü birisinin organ1n1n diri birisine nakline cevaz verenler ço unluktad1r. Organ1 verenin durumuna göre konu iki hususta ele al1nabilir:
1- Ölü birinin organ1n1n diri birine nakli: Bunun için ölünün te_rih edilmesi caizdir; ancak, bu ameliyat1 yapan doktorun, kendisine organ nakledilen al1c1n1n nakledilen bu organdan faydalanaca 1n1 zann-1 galible bilmelidir. Bu, kendisi öldü ü halde, karn1ndaki çocu un diri oldu u bilinen annenin karn1n1n yar1lmas1na ve çocu un hayat1n1n kurtar1lmas1na cevaz veren fukahan1n görü_üne dayand1 1 gibi; f1kh1n "Zaruretler, mahzurlu (sak1ncal1) olan _eyleri mübah k1lar" ve "Zarar1n a 1r olan1, daha hafif olan1yla izâle edilir" genel kaidelerine uyan bir davran1_t1r. Ayr1ca, zaruret halinde "iki _erden ehven olan1 tercih edilir" görü_üne de uygundur. Çünkü burada bir hayat1 kurtarmak söz konusudur.
2- Diriden diriye organ nakli: ^afiî ve Zeydî fukahas1, açl1ktan ölmek üzere olup, haram da olsa, yiyip hayat1n1 kurtarabilece i bir madde bulamayan bir kimsenin, kendisinden bir parça et kesip yemesini caiz görmü_lerdir. Yaln1z bunun için, kendisinden bir parça kesip yemedi i takdirde kar_1la_aca 1 zarar, bu hareketi yapt1 1 takdirde ba_1na gelecek zarardan daha a 1r olmal1d1r; ki, o da ölümdür.
Organ ba 1_lama durumuna gelince; bu, sahas1nda otorite olan ve itikad1 sa lam bir doktorun gözetim ve denetiminde olmal1d1r. Sonra da, "kendi nefislerinizi öldürmeyin" (en-Nisâ, 4/29) ve "Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmay1n " (el-Bakara, 195) ayet-i kerimeleri göz önünde bulundurulmal1d1r. ^unu da unutmamal1d1r ki, bu i_ organ ba 1_layana zarar vermemeli, buna zorlanmamal1, bu i_ için aldat1lmamal1d1r.
Bu ölçüler kan ba 1_1 için de geçerlidir.
Bir organ1n nakli için, vericiye ücret ödenmesi haramd1r. Nitekim kan ba 1_1 için ücret ödemekte ayn1 hükme tabidir. Çünkü insan kerim varl1kt1r. Hür bir insan1n sat1lmas1 _er'an nas1l bat1l ise, onun cüzlerinin sat1lmas1 da öylece bat1ld1r.
Hayat kurtarmak veya ana organlar1ndan görevini yapmayan1, görevini yapar hale getirmek için, diri bir insan1n vücudundan bir parçay1 al1p ba_ka bir insan1n ayn1 organ1na nakletmenin caiz oldu unu savunan ictihadlar vard1r: Bunun için a_a 1daki _artlar1n olmas1 ileri sürülmü_tür:
1- Vericiden al1nan organ veya parça, onun normal hayat1n1 tehlikeye sokmamal1d1r. Çünkü _er'i kaide, "Zarar, kendi gibi bir zararla veya daha a 1r1yla giderilmez" _eklindedir. Yoksa verici, kendi eliyle kendisini tehlikeye atanlardan olur. Bu ise _er'an caiz de ildir.
2- Verici, organ1 zorlamayla de il, kendi gönül ho_lu uyla vermelidir.
3- Verilen organ1n ihtiyaç duyulan yere nakli (transplantasyonu) t1bben mümkün olmal1d1r.
4- Organ1n bir vücuttan al1n1p di er vücuda adaptesi, tamamen veya ekseriyetle iyi netice vermi_ olmal1d1r.
Bu görü_e göre; ölü bir insandan bir organ1n al1n1p, diri bir insan1n vücuduna nakli öncelikle caizdir. Ayr1ca, vericinin, hayatta iken ve âk1l-bâli oldu u halde izin vermesinin _art oldu u bildirilmektedir (Muhammed Vefa, Bey'ul-A'vâni'l-Muharrame, s. 111-112).
Organ Sat1_1
Cenab1 Hak Kur'an-1 Kerim'de, "Andolsun, Biz Âdemo ullar1na (güzel ^ekil, mîzac ve aklî kabiliyetler vermek suretiyle) çok ikramda bulunduk. Onlar1 havada ve denizde (hayvanlar ve ta_1tlar üzerinde) ta_1d1k. Onlar1 güzel r1z1klarla besledik ve onlar1 yaratt1klar1m1z1n bir ço undan üstün k1ld1k" (el-0srâ,17/70) buyurarak insan1n _erefli bir varl1k oldu unu bildirmektedir.
Cenab1 Hakk'1n insano luna bah_etti i _eref _undan da anla_1lmaktad1r ki; hür bir insan1 kölele_tirip satmak caiz de ildir (0bn Miftâh, ^erhul-Ezhâr, 3/30; 0bn Hazm, el-Muhallâ, 9/17; el-Huliyy, ^erâiul-0slâm, 2/ 16).
0bn Kudâme, bu hükümle ilgili olarak, "Bu hükme kimsenin muhalefet etti ini bilmiyoruz" demektedir (0bn Kudâme, el-Mu nî, IV, 302).
Bu hüküm hadis-i _eriflerle de sabittir. 0mam Buhârî ve di erlerinin Ebû Hureyre'den rivayet ettikleri bir hadis-i _erifte Resulullah (s.a.s) _öyle buyurmu_tur:
"Cenab1 Hak _öyle buyurmu_tur: Üç ki_i var ki k1yamet gününde ben onlar1n hasm1y1m: 1- Benim ad1ma bir söz verip de sonra verdi i sözden cayan kimse, 2- Hür bir _ahs1 sat1p da paras1n1 yiyen kimse, 3- Ücretle birini tutup da, adam i_i yapt1 1 halde ücretini vermeyen kimse" (0bn Hacer, Fethul-Bârî, IV, 417; el-Aynî, Umdetül-Karî, XII, IV).
0nsan1n kendisinin sat1lmas1 caiz olmad1 1 gibi, onun bir cüz'ünün, organ1n1n sat1lmas1 da caiz de ildir. Çünkü bu al1_-veri_te insana ve parçaya hakaret, onun _erefini dü_ürme vard1r. Hanefi fakihleri bu görü_ü savunurlar. Yukar1da geçen Ebû Hüreyre hadisiyle amel edip "Hür insan1n al1n1p sat1lmas1 nas1l caiz de ilse, ona ait bir cüz'ün sat1lmas1 da caiz de ildir. Çünkü ona ait cüzlerin hükmü kendisinin hükmü gibidir" derler (Kemalü'd-Din Muhammed b. Abdül-Vahid, ^erhu Fethi'l-Kadir, VI, 63). Buna dayanarak insana ait cüzlerden ba_ka yollarla faydalanmak da haram kabul edilmi_tir. Bunlardan saç ve t1rnak gibi cüzlerden istifade edilmez, bunlar gömülür (en-Nevevî, ^erhu Müslim, XIV, 103). Çünkü Resulullah (s.a.s): "Saça saç ekleyene ve eklettirene, dövme yapana ve yapt1rana Allah lânet etsin " (Tirmizî, Libâs, 25) buyurmu_tur.
Bu konuda _u noktalara dikkat etmek gerekir:
1- 0nsan organlar1ndan herhangi birini satmak, insan1n _erefini dü_ürmek olaca 1ndan, caiz de ildir.
2- Organ1n1 ba 1_layana bir zarar gelmemek ve kendisine organ nakli yap1lan _ah1s için hayatî bir tehlike bulunmak, organ ba 1_1nda _artt1r.
3- Gerek ba 1_layandan organ al1n1rken, gerek al1c1ya organ nakli yap1l1rken tatbik edilecek cerrahî müdahale de kesinli e yak1n bir ba_ar1n1n bulundu u bilinmelidir.
4- Organ nakli yap1lmad1 1 takdirde, ikinci _ah1s için hayatî tehlike söz konusu ise, al1c1n1n sat1n almas1 caizdir. Bu sat1_tan do acak günah, organ1 satana aittir (Muhammed Vefâ, Bey'ul-A'yânil-Muharrame, s. 110-113).
YAZAR: 0smail KAYA
