YATIŞ VE UYKU ÂDABI (1)
Kulun abdest veya teyemmüm alarak yatması müstehaptır.
Selef uleması, yatmadan önce misvak kullanmayı müstehap görüyordu. Çünkü Rasulullah (s.a) bunu yapıyordu. Onun için selef, misvaklarını ve abdest sularını yanlarında bulundurarak yatarlardı. Gece uyandıklarında hemen misvak kullanır ve abdest alırlardı. Ayrıca onlar, tilavet ve tesbihle Allah'ı zikrederler ve bunu, gece kalkmaya denk bir ibadet sayarlardı. Nitekim bu konudaki haber, Hz. Ömer7den ve diğer bazı sahabîlerden rivayet olunmuştur. Rasul-i Ekrem'den (s.a.v) de, benzeri haberler varid olmuştur. Yine Rasulullah'ın (s.a.v) her gece bir çok defa kalktığını ve her kalktığında da misvak kullandığını görmekteyiz.[ Ebu Davud, Taharet, 30; Ahmed, Müsned, V, 417, VI, 121, 236]
Kul, abdest suyunu ve misvağını başının ucunda bulundurur, yattığında gece kalkmaya niyet eder, uyandığında abdest alır. Daha sonra Kur'an okur, dua eder, Cenab-ı Hakk'a istiğfarda bulunur veya O'nun azametini ve nimetlerini tefekkür eder, yüce kudretinin her şeyi kuşattığını düşünürse, işte bunlardan her biri onun için bir zikir olur ve bu sayede Allah'ı çokça zikredenlerden yazılır. Çünkü, bunların her birinin birer zikir ve Cenab-ı Hakk'a yaklaştıran ibadet oldukları rivayet olunmuştur. Şüphe yok ki, bunlar Cenab-ı Hakk'ın bir fazilet ve bir rahmetidir.
Bir kulun vasiyyet etmesi gerekli olduğu halde, vasiyetini yazmadan yatması uygun değildir. Çünkü, o gece ruhunun kabzolunmayacağına dair bir güvencesi yoktur. Nitekim Resul-i Ekrem (s.a), bunu teşvik etmiş ve şöyle buyurmuştur:
Bir kul için gerekli olduğu halde, vasiyetini yazmadan iki gece geçirmesi uygun değildir. Ona gereken vasiyyetini yazıp yanında bulundurmasıdır.[ Buhari, Vasaya, 1; Müslim, vasiyet, 1,4; Ebu Davud, Vasaya, 1; Tirmizi, Vasaya, 3; Cenaiz, 5; Nesai, Vasaya, 1; İbnu Mace, Vasaya, 2.] Denilir ki; vasiyyet etmesi gerekli olduğu halde, bunu ihmal edene berzah hayatından kıyamete kadar bir daha konuşma izni verilmez. Diğer ölüler, birbirlerini ziyaret edip konuşurlar; ama o, onlarla kıyamete kadar konuşamaz. Bu sırada onlar, onun hakkında: Bu, gerekli olduğu halde, vasiyyet etmemiş ve ondan dolayı da konuşmasına izin verilmemiş kimsedir. derler. Bu da onun için bir hasret ve pişmanlık sebebi olur.
Aniden ölmek, bir hafifliktir. Şöyle ki; sevaba ihtiyaç duyan, ama ne malı, ne de borcu olmayan kimse için bu, hoş görülen bir durumdur. Fakat üzerinde çeşitli borçlar bulunan kimseler için aniden ölmek; hem bir çeşit cezadır. Bu kimse için böyle bir durum hoş karşılanmaz. Kulun tevbe etmeden yatması uygun değildir. O bütün günahlarından tevbe etmelidir. Kalbini temiz bir hale getirmelidir. Tüm müslümanlar hakkında iyi düşünceler içinde bulunmalı ve onlar hakkında kötü bir düşünce taşımamalıdır. Böyle yaparsa uyandığında hiç kimseye karşı kalbinde bir kötülük düşüncesi bulunmaz. Haberde şöyle varid olmuştur:
Kim kimseye karşı zulüm ve kötülük düşünmeden, kalbinde kin ve düşmanlık beslemeden uyursa, işlediği günahları affedilir.[ Zebidi, İthafu's-Sade, V, 473, Hatib, Tarih, III, 325. İbnu Ebi-Dünya, Kitabun-Niyet'te biraz farklı lafızlarla rivayet etmiştir.]
Yatarken mümkünse kıbleye dönerek yatmalıdır. Kıbleye dönmek iki şekilde olur: Ya sırt üstü yatar, böylece ayakları ve yüzü kıbleye yönelik olur. Bu, yeni ölmüş bir ölünün durumunu andırır. Ya da, bir yanı üzere yatarak yüzünün kıbleye yönelik olmasını sağlar. Genelde sağ yanı üzere yatar ve yüzü kıbleye yönelik olur. Bu da, kabirdeki ölünün durumunu andırır. Böyle yatarken, ölünün kabirdeki durumunu ve yakın bir zamanda kendisinin de bu şekilde olacağını hatırlar. Şu halde; birinci yatma durumunda, ölüm esnasında alacağı şekli, ikincisinde, kabirdeki yatış şeklini düşünüp hatırlamalıdır. Nitekim Cenab-ı Hak, bir ayet-i kerimede şöyle buyurmaktadır:
Biz yer yüzünü, dirilere ve ölülere bir toplanma yeri yapmadık mı?[ Mürselat 77/25.] Ayetin, ehl-i tefsirce benimsenen bir manası şudur: Yer, üzerinde dirileri, içinde de ölüleri barındırmaktadır. Yüce Allah uykuyu, kendi zatına deli olan ayetlerden biri kılmıştır. Bunu, ancak kalp kulağı ile işitenler idrak eder. Ayeti işitmeden maksat, yakînen işitmektir. Nitekim Cenab-ı Allah, bu şekilde işitme ile, kendi ihsanlarını istemeyi beraber zikrederek şöyle buyurmuştur:
Geceleyin ve gündüzün uyumanız ve Allah'ın lutfundan nasibinizi almanız da, O'nun varlığının delillerindendir. Gerçekten bunda, (gerçeği kalp kulağı ile) işiten bir kavim için ibret vardır.[ Rum 30/23.]
Kalplerin Azığı (Kutu'l Kulüp)
Kulun abdest veya teyemmüm alarak yatması müstehaptır.
Selef uleması, yatmadan önce misvak kullanmayı müstehap görüyordu. Çünkü Rasulullah (s.a) bunu yapıyordu. Onun için selef, misvaklarını ve abdest sularını yanlarında bulundurarak yatarlardı. Gece uyandıklarında hemen misvak kullanır ve abdest alırlardı. Ayrıca onlar, tilavet ve tesbihle Allah'ı zikrederler ve bunu, gece kalkmaya denk bir ibadet sayarlardı. Nitekim bu konudaki haber, Hz. Ömer7den ve diğer bazı sahabîlerden rivayet olunmuştur. Rasul-i Ekrem'den (s.a.v) de, benzeri haberler varid olmuştur. Yine Rasulullah'ın (s.a.v) her gece bir çok defa kalktığını ve her kalktığında da misvak kullandığını görmekteyiz.[ Ebu Davud, Taharet, 30; Ahmed, Müsned, V, 417, VI, 121, 236]
Kul, abdest suyunu ve misvağını başının ucunda bulundurur, yattığında gece kalkmaya niyet eder, uyandığında abdest alır. Daha sonra Kur'an okur, dua eder, Cenab-ı Hakk'a istiğfarda bulunur veya O'nun azametini ve nimetlerini tefekkür eder, yüce kudretinin her şeyi kuşattığını düşünürse, işte bunlardan her biri onun için bir zikir olur ve bu sayede Allah'ı çokça zikredenlerden yazılır. Çünkü, bunların her birinin birer zikir ve Cenab-ı Hakk'a yaklaştıran ibadet oldukları rivayet olunmuştur. Şüphe yok ki, bunlar Cenab-ı Hakk'ın bir fazilet ve bir rahmetidir.
Bir kulun vasiyyet etmesi gerekli olduğu halde, vasiyetini yazmadan yatması uygun değildir. Çünkü, o gece ruhunun kabzolunmayacağına dair bir güvencesi yoktur. Nitekim Resul-i Ekrem (s.a), bunu teşvik etmiş ve şöyle buyurmuştur:
Bir kul için gerekli olduğu halde, vasiyetini yazmadan iki gece geçirmesi uygun değildir. Ona gereken vasiyyetini yazıp yanında bulundurmasıdır.[ Buhari, Vasaya, 1; Müslim, vasiyet, 1,4; Ebu Davud, Vasaya, 1; Tirmizi, Vasaya, 3; Cenaiz, 5; Nesai, Vasaya, 1; İbnu Mace, Vasaya, 2.] Denilir ki; vasiyyet etmesi gerekli olduğu halde, bunu ihmal edene berzah hayatından kıyamete kadar bir daha konuşma izni verilmez. Diğer ölüler, birbirlerini ziyaret edip konuşurlar; ama o, onlarla kıyamete kadar konuşamaz. Bu sırada onlar, onun hakkında: Bu, gerekli olduğu halde, vasiyyet etmemiş ve ondan dolayı da konuşmasına izin verilmemiş kimsedir. derler. Bu da onun için bir hasret ve pişmanlık sebebi olur.
Aniden ölmek, bir hafifliktir. Şöyle ki; sevaba ihtiyaç duyan, ama ne malı, ne de borcu olmayan kimse için bu, hoş görülen bir durumdur. Fakat üzerinde çeşitli borçlar bulunan kimseler için aniden ölmek; hem bir çeşit cezadır. Bu kimse için böyle bir durum hoş karşılanmaz. Kulun tevbe etmeden yatması uygun değildir. O bütün günahlarından tevbe etmelidir. Kalbini temiz bir hale getirmelidir. Tüm müslümanlar hakkında iyi düşünceler içinde bulunmalı ve onlar hakkında kötü bir düşünce taşımamalıdır. Böyle yaparsa uyandığında hiç kimseye karşı kalbinde bir kötülük düşüncesi bulunmaz. Haberde şöyle varid olmuştur:
Kim kimseye karşı zulüm ve kötülük düşünmeden, kalbinde kin ve düşmanlık beslemeden uyursa, işlediği günahları affedilir.[ Zebidi, İthafu's-Sade, V, 473, Hatib, Tarih, III, 325. İbnu Ebi-Dünya, Kitabun-Niyet'te biraz farklı lafızlarla rivayet etmiştir.]
Yatarken mümkünse kıbleye dönerek yatmalıdır. Kıbleye dönmek iki şekilde olur: Ya sırt üstü yatar, böylece ayakları ve yüzü kıbleye yönelik olur. Bu, yeni ölmüş bir ölünün durumunu andırır. Ya da, bir yanı üzere yatarak yüzünün kıbleye yönelik olmasını sağlar. Genelde sağ yanı üzere yatar ve yüzü kıbleye yönelik olur. Bu da, kabirdeki ölünün durumunu andırır. Böyle yatarken, ölünün kabirdeki durumunu ve yakın bir zamanda kendisinin de bu şekilde olacağını hatırlar. Şu halde; birinci yatma durumunda, ölüm esnasında alacağı şekli, ikincisinde, kabirdeki yatış şeklini düşünüp hatırlamalıdır. Nitekim Cenab-ı Hak, bir ayet-i kerimede şöyle buyurmaktadır:
Biz yer yüzünü, dirilere ve ölülere bir toplanma yeri yapmadık mı?[ Mürselat 77/25.] Ayetin, ehl-i tefsirce benimsenen bir manası şudur: Yer, üzerinde dirileri, içinde de ölüleri barındırmaktadır. Yüce Allah uykuyu, kendi zatına deli olan ayetlerden biri kılmıştır. Bunu, ancak kalp kulağı ile işitenler idrak eder. Ayeti işitmeden maksat, yakînen işitmektir. Nitekim Cenab-ı Allah, bu şekilde işitme ile, kendi ihsanlarını istemeyi beraber zikrederek şöyle buyurmuştur:
Geceleyin ve gündüzün uyumanız ve Allah'ın lutfundan nasibinizi almanız da, O'nun varlığının delillerindendir. Gerçekten bunda, (gerçeği kalp kulağı ile) işiten bir kavim için ibret vardır.[ Rum 30/23.]
Kalplerin Azığı (Kutu'l Kulüp)
